Turkije: de Ottomaanse ambities van Erdogan

 

In de Nederlandse media is sinds de mislukte staatsgreep veel aandacht voor de daaropvolgende ‘zuiveringen’ in de rechterlijke macht, de politie, het leger, het onderwijs en onlangs in Erdogan’s eigen AK-partij. Over het algemeen onderstrepen de media dat in Nederland zoiets niet mogelijk is vanwege de ‘democratie’. En dat Turkije blijkbaar nog lang niet ‘rijp’ is voor toetreding tot de Europese Unie. Maar geïnteresseerde arbeiders herinneren zich vast dat in het uiterst democratische Frankrijk, respectabel lid van de EU, voortdurend de noodtoestand wordt verlengd, waarmee manifestaties worden verboden en stakingen belemmerd. In Turkije is inderdaad meer aan de hand. Onder leiding van Erdogan zwenkt dit belangrijke NAVO-land heen en weer tussen allerlei bondgenootschappen.

 turkey-iran-pipelines

Erdogan hoopt met veranderende allianties te ontsnappen aan de economische crisis en net als in de tijd van het Ottomaanse Rijk een belangrijke rol te spelen in de regio. Op de achtergrond worden voorbereidingen getroffen voor een derde wereldoorlog, tussen een Russisch-Chinees blok en een Amerikaans blok. Beide blokken zijn nog in aanbouw – voortdurend belemmerd door het uiteenvallen van bondgenootschappen en zelfs van landen. De positie van Europa staat m.i. nog niet vast. Daarmee zijn de zwenkingen in de Turkse buitenlandse politiek ook van belang voor het begrijpen van de spanningen tussen de Europese landen over een gezamenlijke buitenlandse politiek.

Zwenkingen in het buitenlands beleid

Militair werkt Turkije samen met de Verenigde Staten tegen Islamitische Staat. Eerst steunde Turkije IS door niet alleen Islamistische strijders de Turkse grens te laten passeren, maar ook door een winstgevende handel met olie tegen wapens op te zetten en door IS-trainingskampen op zijn grondgebied te tolereren. Tijdens de belegering van Kobane liet Turkije IS vlak in de buurt zijn gang gaan bij het afslachten van burgers, in de gedachte dat daarmee Assad zou worden verzwakt. Turkije lieten de VS ook geen gebruik maken van Turkse vliegvelden om IS te bombarderen. Dat veranderde toen Turkije zelf begon IS met vliegtuigen te bestoken en het de Amerikaanse luchtmacht weer gebruik liet maken van het vliegveld van Incirlik.

Directe aanleiding voor deze ommezwaai was één van de vele bomaanslagen in Turkije. Maar de ware reden is dat Erdogan inzag dat hij zijn droom om een nieuw Ottomaans rijk te vormen niet kan bereiken via (stilzwijgende) steun aan IS. In het Midden-Oosten bestrijden vooral de grootmachten Iran en Saoedi-Arabië elkaar om het beheersen van de regio. Iran is Turkijes tegenstrever aan de Kaspische Zee, midden in olie- en gasrijke gebieden. Rusland vecht om zijn gehele zuidflank en het behoud van zijn laatste bondgenoot in het Midden-Oosten, Assad van Syrië. Tussen al deze rivaliteiten kan Turkije niet afzijdig blijven.

Terwijl het een verklaard tegenstander is van Assad van Syrië, vecht Turkije vooral tegen de Koerden terwijl die zowel in Irak als in Syrië grondtroepen tegen Islamitische Staat leveren. Erdogan wil absoluut voorkomen dat in “Syrak” een Koerdisch bestuurd gebied opkomt dat vervolgens ook de Koerdische ambities in Turkije zelf zal aanwakkeren. Daarnaast kwam het Erdogan van pas om de Koerden als gevaar voor Turkije te laten verschijnen om binnenlandse politieke steun te verwerven en zijn positie te versterken die verzwakt was door de Ghezi-park demonstraties en de opmars van de Gülen-beweging (zijn voormalige bondgenoot).

Tijdens de ‘Arabische Lente’ won Turkije sympathie in het soenitische Egypte en Libye, maar sinds de Egyptische generaals de Moslimbroederschap aan de kant zetten en Libië in stukken uiteenviel, is de Turkse invloed in deze landen weggevallen. De tientallen jaren oude relatie met Israël was ondertussen ernstig beschadigd door het conflict rond het Turkse hulpkonvooi voor Gaza. Reeds voor de mislukte ‘coup’, zocht Erdogan opnieuw toenadering tot Israël en tot Rusland – ’bondgenoot in de strijd tegen IS’ – terwijl het eerder een Russisch gevechtstoestel had neergehaald aan het begin van de Russische interventie in Syrië. Poetin antwoordde daarop met een boycot op het belangrijke Russische toerisme naar Turkije (daling van 93%) en de aankondiging dat belangrijke infrastructurele projecten zouden worden herzien in zowel Rusland (door Turkse aannemers) als de uiterst belangrijke pijpleiding Turkish Stream, waarover hieronder meer.

Turkey Oil and Gas Pipelines.png

Na diverse aanslagen van Koerden en IS, is ook het toerisme uit de EU dramatisch gedaald. Met een tekort op de betalingsbalans van $ 30 miljard, is Turkije afhankelijk van buitenlandse leningen. De rente hierop is aanzienlijk gestegen sinds twee van de drie kredietadviseurs Turkse leningen de ‘junk’-status hebben gegeven. Tegen de achtergrond van deze economische problemen, moest Turkije zijn plaats in de wereld dringend herzien. Door Turkije lopen allerlei olie- en gasleidingen die de oliegebieden van het Midden-Oosten en Azië met Europa verbinden. Daaraan kan Turkije niet alleen belangrijke inkomsten ontlenen, maar ook imperialistische invloed door de combinatie van infrastructuur en wapengekletter. Daarbij heeft het vooral rekening te houden met Rusland en Iran, beide grootmachten aan de Kaspische zee met aanzienlijke olie- en gasreserves. De toenadering tussen de VS en Iran brachten belangrijke veranderingen in de imperialistische verhoudingen de regio. Ook hierop moest Turkije een antwoord vinden.

F.C.

De Amerikaans-Iraanse toenadering [1]

De belangrijkste verschuiving in de imperialistische machtsevenwicht in het gebied kwam tot stand door het recente akkoord tussen de VS en Iran over de nucleaire kwestie. Dat Obama erin slaagde om de nieuwe leiders van Iran over te halen om de overeenkomst te ondertekenen is bovenal een succes voor zijn internationaal beleid en iets dat bij zijn naderende pensionering nog ontbrak in de nalatenschap van de Amerikaanse president. Volgens hem maakt de overeenkomst, die Iran vraagt om de komende tien jaar geen plannen te maken voor het bouwen van een atoombom, de wereld tot een veiligere plaats, terwijl het aantal leden in de atomaire club hetzelfde blijft. Zo heeft hij met zijn diplomatie een belangrijk resultaat bereikt waar anders dingen in een staat van permanente crisis waren gebleven. In feite zal de vertrekkende president het stokje doorgeven met enkele goede “resultaten” in termen van buitenlands beleid aan zijn mogelijke democratische opvolger. In aanvulling op Obama’s beweerde doel, zal deze stap, zelfs als het Iran niet uit de buurt van de Russische invloed zal trekken,  hun relatie verzwakken, met alle gevolgen van dien voor de hele regio. Dit geldt ook voor de poging om Iran strategisch uit de ingewikkelde gasolie regeling tussen Rusland en China te verwijderen, en zo het Kaspische segment [van de Nieuwe Zijde Route; FC] te verzwakken.

Voor Rohani (president van Iran) is de overeenkomst met de VS het einde van een nachtmerrie. Het opheffen van de sancties zal zuurstof geven aan zowel de economie van de ayatollahs – op het gebied van handel en olie – alsook voor de hervatting van de rol van Iran als een regionale macht die veel verder gaat dan de rol die het nu al speelt in Syrië, in Irak, in de Koerdische kwestie, binnen de onderling tegenstrijdige politieke en militaire spanningen [in de coalitie; FC] tegen het expansionisme van Islamitische Staat.

Voor Turkije aan de andere kant, was de ondertekening van de nucleaire overeenkomst het begin van een nachtmerrie. De eerste zorg was het verlies van de weliswaar kritische en soms tegenstrijdige steun door de Verenigde Staten, die al enige tijd leed onder slijtageverschijnselen. Het nucleair akkoord verandert het machtsevenwicht ten gunste van Iran, dus onvermijdelijk ten koste van Turkije. Het is in het licht van deze nieuwe situatie waarschijnlijk dat de regering-Erdogan op zoek was naar een nieuw evenwicht in de internationale politiek, door te proberen om de betrekkingen met de VS en met zijn “bondgenoot-vijand” Israël te herstellen. Deze oude militaire samenwerking met het Pentagon werd vroeger gebruikt om Rusland en zijn satellieten in de Middellandse Zee tegen te werken. We moeten echter opmerken dat Erdogan tijdens de verkiezingen zijn verbale aanvallen op Israël, die velen hebben beschreven als antisemitisch, niet achterwege liet. Maar ook dit is een deel van het spel. Vandaar de verandering van richting tegen de Islamitische Staat, de feitelijke deelname aan de anti-IS Coalitie en de toekenning van de luchtmachtbasis aan de VS, alles om een relatie met de Amerikaanse regering in stand te houden, en de ontwikkeling te vergemakkelijken die Turkije tot het belangrijkste olie-overslagpunt in de Middellandse Zee moet maken. De nu (meer dan waarschijnlijke) verschuiving van het Amerikaanse beleid in de richting van Iran zou een tegenslag voor de ambities van Erdogan en zijn imperialistische pretenties betekenen. Dit vroeg in ieder geval om een poging tot toenadering tot de plannen van Washington, zelfs wanneer daarbij concessies werden gedaan, die voorheen niet eens aan de orde waren. In lijn met de nieuwe strategie, sloot de regering in Ankara begin maart, toen duidelijk werd dat de nucleaire deal met Iran er zou komen, een militair akkoord met Riyadh om de krachten te bundelen tegen het regime van Bashar el Assad, door alle gewapende oppositiegroepen in het geheim te bewapenen en te financieren, met inbegrip van het al Nusra Front en Ahrar al Sham, en tegelijkertijd de jihadisten van het Kalifaat te bestrijden. Als deze stappen succesvol zijn, zullen deze de nieuwe Ottomaanse politiek van Erdogan dichter bij de Verenigde Staten, brengen zodat de waarschijnlijke terugkeer van Iran op het toneel kan worden opgevangen als een aanvaardbare schade, en door te gaan met de uitbouw van Turkijes rol als de  belangrijkste olieoverslag in de Middellandse Zee.

De Turkse Stroom

De veranderingen in de Turkse buitenlandse politiek zijn daarmee niet ten einde. Erdogan is een eersteklas gokker op meerdere paarden. Na te zijn teruggekrabbeld van IS om het VS-imperialisme niet meer tegen zich in het harnas te jagen, na minder praatjes over de nieuwe koers van Washington ten opzichte Iran, Turkijes aartsvijand in de Kaspische Zee, en na heropening van de dialoog met Israël om zijn imperialistische ambities in het stroomgebied van Eufraat en Tigris na te streven, heeft Turkije zelfs weer vriendjes gemaakt met de Russen.

Het verhaal van de Turkse Stream-pijpleiding begint met het onvermogen van Rusland om het oude project van South Stream van de grond te krijgen. Europa wilde niet volledig afhankelijk van Russisch gas zijn, iets wat om voor de hand liggende redenen van concurrentie ook werd geboycot door de Verenigde Staten en wat onuitvoerbaar werd gemaakt door het gedrag van de Bulgaarse regering, voor dit doel ingefluisterd door de Amerikaanse regering.

Rusland gaf de moed niet op. Op 7 mei 2015, tekende de CEO van Gazprom, Alexei Miller, een definitieve overeenkomst met zijn tegenhanger, de Turkse onderneming Botas, voor de aanleg van een gaspijpleiding (Turkish stream) dat via de Zwarte Zee gas naar Turkije zou brengen uit de verre gebieden van Siberië. Gazprom Russkaya kreeg de taak van het bouwen van de infrastructuur, door het vermijden van de ‘verraderlijke’ Oekraïne, en zou deze operationeel maken tegen het einde van 2016. Dit zou een grote kans zijn voor Rusland om zich te bewijzen een betrouwbare leverancier van gas aan Zuid-Europa. En Turkije zou dit een echte kans bieden om de enige overslagplaats in de Middellandse Zee te bouwen. Maar Erdogan’s ambities gaan verder dan de Russische energiebronnen. Vasthoudend aan het wedden op meerdere paarden, is het doel om eveneens de Azerbeidzjaanse energiebronnen te beheren – en waarom niet – zelfs die van de Iraanse vijand, als de VS een goed woordje kan doen (zonder zal het niet gebeuren). Momenteel passeren de belangrijkste pijpleidingen tussen het Oosten en Europa Turkije. Pijpleidingen die al zijn aangelegd zijn: de Irak-Turkse Ceyhan lijn die Iraakse olie aanvoert uit Barzani’s Koerdistan, evenals de Baku-Tbilisi-Ceyhan (BTC), de Baku-Tbilisi-Erzorum (AHO), de Trans-Anatolische pijpleiding, de trans-Adriatische pijpleiding, en dan nog Blue Stream! Met de Turkse Stream-pijpleiding erbij zou het Turks imperialisme een ‘royal flush’ krijgen, zodat afhankelijk van de gasolie routes alle reeds afgesloten of nog vast te stellen overeenkomsten en allianties zullen verschuiven. Iedereen die ook maar in de verste verte een gevaar oplevert voor dit grote neo-Ottomaanse project waar Erdogan al jaren aan werkt, loopt tegen een ijzeren vuist.

Ondanks diepe meningsverschillen met Moskou over de Oekraïne, Syrië en het referendum op de Krim (dat Ankara nog niet heeft erkend), zou het bereiken van een overeenstemming over de Turkse Stroom de deur open naar andere zeer belangrijke deals. Dit staat in schril contrast met de Amerikaanse verwachtingen waaraan Ankara blijkbaar, en op tegenstrijdige wijze, lijkt tegemoet te willen komen. Als deze plannen bewaarheid worden en direct het tegenstrijdige heen en weer reflecteren tussen de verschillende internationale imperialistische polen, zal in Akkuyu aan de Middellandse Zee een kerncentrale gebouwd worden met medewerking van de Russische firma Rosatom, evenals een lange reeks van economische en handelsovereenkomsten tussen Ankara en Moskou die het niveau van de handel zou verhogen van de huidige $ 33 miljard tot $ 100 miljard in 2020. Dit past in het bredere imperialistische perspectief van Moskou en Peking dat gericht is op de opneming van Turkije in de Shanghai Cooperation Organization (SCO), een deel van de nu openlijke botsing tussen de Euro-Aziatische as van Rusland / China en de Euro-Amerikaanse as. Dit weerspiegelt hetzelfde, maar tegengestelde perspectief van de Amerikaan poging om Iran uit de buurt van Russisch-Chinese invloed te trekken.

Binnen dit heterogene scenario is één ding is duidelijk: als Turkije de schade door de Amerikaanse nucleaire overeenkomst met Iran wil beperken en de Turkish Stream deal met Rusland wil bevorderen, dan moet het zijn binnenlandse politieke structuur op orde brengen en een einde maken aan de conflicten in onmiddellijke nabijheid van zijn grenzen. Het is geen toeval dat Erdogan van kamp veranderde met betrekking tot de Islamitische Staat toen hij zag dat dit een gevaarlijke toestand van instabiliteit aan de grens van Turkije zou creëren, zowel onmiddellijk als in de toekomst. Om dezelfde reden heeft hij beseft dat als wat er over is van Assad van Syrië uiteindelijk ontploft, dit het risico met zich meebrengt van nog een Koerdische staat in opkomst, na die van Massoud Barzani in Irak, waardoor de nationalistische ambities van een meer strijdbare PKK alleen maar zou toenemen, ondanks Öcalan’s vrome gezicht. Zo is de verzwakking van de Koerdische elementen en elke andere vorm van oppositie net zo belangrijk, zo niet belangrijker, dan het bestrijden van al Baghdadis [IS; noot van de vertaler] kloppen op de deur aan de grenzen. In feite zijn de bijna gelijktijdige acties tegen IS, de Iraakse Koerden, de Syriërs en tegen de partijen van radicaal-links binnen Turkije alle nodig om de invloed van het Iraanse Sjiisme te beperken en als een preventief handelen om de bouw van de Turkse Stroom te verdedigen die, net als alle grote zaken, geen enkele verstoring kunnen verdragen. De inzet is te hoog om te kunnen worden verstoord door enig element van politieke of sociale spanningen. Het imperialisme ‘verplicht’ hem dit te doen omdat de wetten van het kapitaal het aan alles en iedereen opleggen.

FD, augustus 2016

[1] De rest van dit artikel is ontleend aan enkele fragmenten van een langer artikel in het Italiaans van FD uit Prometeo, in het Engels vertaald op de website van de ICT. Zie: http://www.leftcom.org/en/articles/2016-10-04/the-turkish-imperialist-u-turn-in-syria.

Volledige overname toegestaan bij vermelding van de bron:
https://arbeidersstemmen.wordpress.com/2016/10/15/turkije-de-ottomaanse-ambities-van-erdogan/

Advertenties
Turkije: de Ottomaanse ambities van Erdogan

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s