Griekenland: kapitalistische herstructurering onder de regering Syriza-Anel

Uittreksel van On capitalist restructuring in the SYRIZA-ANEL times

photograph
Riots in Ermou Street in Athens 2008, photo by Artsi

Na de gepolariseerde dagen van het referendum van 2015, heeft de periode die volgde op de Griekse regering veel van de breukpunten die ze zou hebben gehad met de “instellingen” genormaliseerd en is ze een onderdanige student geworden zonder dat ze in eigen land aanzienlijke reacties heeft veroorzaakt, althans tot nu toe. In onze analyse gaat het falen van de vorige cyclus van strijd (ruwweg tussen 2008 en 2012) vooraf aan de opkomst van de door SYRIZA geleide regering …..

1. Kapitalistische herstructurering in de tijden van SYRIZA-ANEL

Op het moment van schrijven van deze tekst bevinden we ons in het derde jaar van de coalitieregering SYRIZA-ANEL. Na de gepolariseerde dagen van het referendum van 2015, heeft de Griekse regering in de periode die volgde op veel van de punten waarop ze zou breken met de “instellingen”[1] genormaliseerd en is ze een onderdanige leerling geworden zonder in eigen land aanzienlijke reacties te veroorzaken, althans tot nu toe. De onhandigheid en ontgoocheling, of het gevoel van regelrecht verraad onder sommige van haar voormalige aanhangers die geloofden in de “eerste linkse regering ooit in Griekenland”, lijkt het belangrijkste sociale resultaat te zijn van de regering die aan de macht kwam met de belofte van een veilige exit uit de Griekse schuldencrisis en een einde aan de bezuinigingen. In onze analyse[2] gaat het falen van de vorige cyclus van strijd (ruwweg tussen 2008 en 2012) vooraf aan de opkomst van de door SYRIZA geleide regering. Het onvermogen van deze cyclus van strijd om een einde te maken aan of, op zijn minst, ernstige obstakels op te werpen in het herstructureringsproces gaf de SYRIZA-ANEL-coalitie een springplank naar een oplossing van deze kwesties door de regering. Dit kan echter niet worden samengevat in een artikel, aangezien dit een breder collectief proces van reflectie en zelfkritiek zou vereisen.

Wat wel geanalyseerd kan worden – en dat is wat deze tekst probeert te doen – is de manier waarop de regering van SYRIZA-ANEL de kapitalistische herstructurering voortzet die tijdens vorige regeringen was begonnen. We richten ons op de overeenkomsten met voorgaande jaren en we wijzen op de beginnende veranderingen in de veranderende rol en functie van de staat met betrekking tot sociale controle en bemiddelingsprocessen, samen met het beheer van armoede en vluchtelingenstromen. Al deze mogelijkheden worden door de regering van Tsipras gebruikt om de weg vrij te maken voor de circulatie van het kapitaal, maar ook om de sociale controle te verbreden. Op basis van wat deze nieuwe regering werkelijk doet en niet wat zij beweert te doen, zullen we bovendien proberen te beoordelen in hoeverre zij erin geslaagd is om de hervormingen door te voeren in het recent verschoven landschap van het sociale antagonisme, die nodig zijn voor de bazen.

A. Wat hetzelfde bleef en (kleine) wijzigingen in het herstructureringsbeleid in de publieke sector

(…) In de zomer van 2015 komt de regering SYRIZA-ANEL oog in oog te staan met de beloften van “anti-bezuinigings”-campagnes, en loopt ze tegen een muur van toegenomen dreigingen door buitenlandse geldschieters. Daarom besluit ze een spectaculaire dialectische pirouette uit te voeren: Zij zal proberen het herstructureringsbeleid van de vorige regering in de publieke sector in ruimere zin te behouden en uit te breiden. Tegelijkertijd handhaafde de regering het herstructureringsbeleid als het terrein bij voorkeur van bemiddeling door de staat en een verzamelplaats van potentiële kiezers. We moeten toegeven dat de regering van Tsipras in deze moeilijke taak van herstructurering van de publieke sector met behoud van de noodzakelijke bemiddelingspogingen iets beter heeft gepresteerd dan de coalitieregering van ND-PASOK-DIMAR voordien. We onderscheiden drie kenmerken van het gevoerde beleid:

  1. Op algemeen niveau wordt de herstructurering van de publieke sector voortgezet door middel van uitgebreide privatiseringen van staatsactiva (bijv. havens, spoorwegnet, luchthavens). De nieuwe coalitieregering maakt een klein verschil en beschermt tegelijkertijd de vakbonden als bemiddelaars door werknemers over te plaatsen naar andere overheidsbedrijven, zoals bijvoorbeeld de logistieke sector voor de haven van Pireaus.
  2. Hoewel de overheidssector nog steeds onderbezet is, heeft de regering van SYRIZA-ANEL alle mogelijkheden voor nieuwe aanwervingen volledig uitgeput.
  3. De coalitieregering breidt de flexibele arbeidsverhoudingen volledig uit met arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd (met een gebruikelijke duur van twee, acht maanden) en inzet van werknemers van de Werkloosheidsdienst, om tegemoet te komen aan de behoeften van de publieke sector. In het algemeen doet deze regering dus dezelfde dingen als de vorige, maar op grotere schaal met toevoeging van enkele details die een grondig onderzoek vereisen.

De Griekse staat heeft altijd publieke middelen gebruikt om partijredenen. De SYRIZA-ANEL-coalitie richt zich op een meer gerationaliseerd beheer dat er oppervlakkig gezien eerlijker uitziet. Zij wil niet het cliëntelisme vervangen, maar de bemiddeling van klassenstrijd rationaliseren. Het belooft geen permanente tewerkstelling maar wil de vaderfiguur van de staat in stand houden door het aanbieden van acht maanden durende contracten voor de meest verarmde werklozen. De regering heeft, zoals elke regering voor haar, als uiteindelijk doel haar kiezers te behouden, zo niet het aantal kiezers te vergroten, door banen in de publieke sector aan te bieden binnen de nieuwe grenzen van de economische crisis. Als in het verleden sociale consensus werd bereikt door het aanbieden van vast en stabiel werk in de publieke sector, wordt dit nu uitgeprobeerd door het aanbieden van goedkope en ondergewaardeerde arbeidscontracten aan de langdurig werklozen. Ondertussen behoudt het de cliëntilistische hoop van werklozen/tijdelijke werknemers door middel van verschillende “klassieke” middelen door een betere en stabielere toekomst op de arbeidsmarkt te beloven. Vorig jaar gaf de regering bijvoorbeeld de hoop dat de arbeidsovereenkomsten voor vijf maanden verlengd kunnen worden (dat is nooit gebeurd). Tegelijkertijd zijn ze in verschillende gemeenten overgegaan tot het achtereenvolgens verlengen van de arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd voor twee maanden door gebruik te maken van mazen in het wetsontwerp van het ministerie van Werkgelegenheid.

Met de massale uitbreiding van flexibele arbeidsverhoudingen in de publieke sector, geloven wij dat ook het kader van de strijd binnen deze sector verandert. Als de strijd in de publieke sector wordt gevoerd op de manier die we tot nu toe al kennen, zullen ze niet veel mensen in beweging brengen. (…)

B. Het “humanitaire” beheer van de crisis: werk, ΚΕΑ, buurthuizen en registratie/discipline van lokale en allochtone “eisers”

SYRIZA-ANEL zet binnen de krappe grenzen van het memorandum de politiek van de vorige regeringen voort, met de verwachte resultaten. De “traditionele” reproductievormen van zowel de middenklasse als de arbeidersklasse zijn beschadigd. Een reeks maatregelen, zoals verhoogde en uitgebreide belastingen op eigendom, verhoogde btw op basisproducten, huisveilingen bij schulden aan de staat en de verlaging van de onbelast inkomenslimieten, maken de reproductie van die sociale lagen die de electorale achterban van de regering vormen (zelfstandigen en werknemers in loondienst) nog moeilijker.

De nieuwe toevoeging aan het palet van neoliberaal bestuur dat SYRIZA-ANEL met zich meebrengt, lijkt het “humanitaire” beheer van de crisis te zijn. Ook na de verkiezingen van januari 2015 was de “humanitaire crisis” een centrale doctrine in de strategie van SYRIZA. Het idee van een land op de rand van een humanitaire crisis, was een van de sterkste troefkaarten in de hand van de regering tijdens haar onderhandelingen met de Trojka, zo dacht de regering. De logica van deze strategie was om te erkennen dat de herstructurering zoveel schade aan het land heeft aangericht dat we zouden kunnen spreken van een gebeurtenis die vergelijkbaar is met een massale vernietiging, en dus een gebeurtenis die als zodanig moet worden behandeld door de staat, de NGO’s en de schuldeisers. Maar vooral na hun tweede verkiezingsoverwinning lijkt deze zogenaamde linkse aanpak van de crisis steeds meer op de neoliberale plannen voor “sociale economie” en de gecombineerde politiek van rationalisatie van de “sociale zorg” en verplichting tot werken (voor de laagste lagen van de samenleving).

De maatregelen “tegen de humanitaire crisis” zijn niets anders dan de voortzetting van beproefde neoliberale recepten, vooral met betrekking tot de beheersing van de proletariërs. (…)

2. De beheersing van Immigratie – de rol van NGO’s (Niet-Gouvernementele Organisaties)

Een mijlpaal voor de Syriza-Anel regering was de toegenomen instroom van immigranten als gevolg van de oorlogen in het Midden-Oosten en Afrika. Dit is voor de neoliberale humanitaire berichtgeving iets wat lijkt op een natuurramp die een rationele vorm van beheer vereist. Wat tegenwoordig een humanitaire crisis wordt genoemd, is voor ons slechts een ander aspect van het beheer van de oorlog aan de rand van de zogenaamde beschaafde wereld. Naast de geopolitieke overwegingen van dit soort beheer, moeten we de balans opmaken van de verdieping en uitbreiding van een filosofie van “humanitaire oorlog” – van de humanitaire maatregelen die worden toegepast als een onlosmakelijk onderdeel van oorlogscampagnes van het Westen. Wij denken dat deze humanitaire machine deel uitmaakt van de kapitalistische herstructurering, zowel in de landen van de  derde wereld als binnen de grenzen van het ontwikkelde Westen. We hebben al gezien hoe het humanitarsme van de staat een uitbreiding is van de noodtoestand in crisis, waardoor de neoliberale politiek veiliger kan worden uitgevoerd. Wanneer dit humanitarisme gericht is op “vreemden” uit het buitenland, ontmoet het het alledaagse en institutionele racisme in het Westen en brengt het diep ondergewaardeerde uitgebuite bevolkingsgroepen voort.

9e8a045348c7130fe4eb9b19f5d9bb21075dff95
Honderden mensen werden gedwongen om te eten, slapen en spelen naast de overvolle vuilnisbakken in deze ferryterminal in Piraeus, maart 2016. © Amnesty International/Olga Stefatou

Het is belangrijk om te bekijken hoe de staat in deze context “uitzonderlijke” gebeurtenissen zoals de toegenomen migratiestromen beheert. We ontkennen de sterke toename van deze stromen niet, maar we benadrukken de uitzonderlijkheid om het tegendeel te benadrukken, namelijk dat deze stromen een permanente, belangrijke kwestie voor westerse staten zullen vormen zolang deze staten hun militaire aanwezigheid wereldwijd vergroten. Aan de andere kant erkennen we dat de Griekse staat nog lang niet klaar was om deze instroom het hoofd te bieden, omdat hij al te maken had met de sterke stijging van de overheidsschuld. Het is gemakkelijk te begrijpen dat toen de regeringscoalitie aan de macht was, de vorige politiek van het afschrikken en het voorkomen van vluchtelingen, zo nodig door foltering, al eind 2014 haar grenzen had bereikt. Niet alleen vanwege de nauwelijks verborgen barbaarsheid, maar vooral omdat ze niet in staat was om de immigratiestromen in te dammen en te voorkomen dat ze Griekenland binnenkwamen. Vanaf het moment dat deze politiek faalde, wendde de Griekse staat zich tot mama-EU en gebruikte de immigratiekwestie als een sterke kaart in de onderhandelingen met de Europese partners. Het is veelbetekenend dat Panos Kammenos, leider van het ANEL-deel van de regering, het gepast vond om de partners te bedreigen dat “[Griekenland] je in 2015 met jihadisten zal vullen“. Na de sluiting van de grenzen en de overeenkomst tussen de EU en Turkije in maart 2016, gaan we een nieuwe fase in waarin de Griekse staat, met EU-geld, tienduizenden immigranten die vastzitten in hotspots, moet beheren en de “vluchtelingencrisis” als een kans voor ontwikkeling ziet.

In deze context zijn er twee opmerkelijke nieuwe kenmerken die deze nieuwe vorm van beheer hebben gekenmerkt. De eerste is de relatieve “tolerantie” ten opzichte van sociaal ingestelde initiatieven van onderaf tot huisvesting van vluchtelingen – die we verder zullen bespreken in wat volgt.[3] De tweede is de actieve betrokkenheid van de privésector in de vorm van NGO’s, die we in dit artikel zullen analyseren. (…)

3. Enkele voorlopige conclusies over de veranderingen in de staatspolitiek en de vooruitzichten voor de bestrijding ervan

(…) Het antwoord dat we proberen te geven, gaat uit van drie basisveronderstellingen.

  • Ten eerste is dit niet het moment om voorspellingen te wagen en grote ideologische verhalen op te bouwen. Het kapitalistische systeem, de EU en de Griekse staat bevinden zich in een historische, langdurige crisis die geen uitweg in zicht heeft. Een noodtoestand en kapitalistische herstructurering, vergelijkbaar met klassenoorlog, maar zonder een adequaat antwoord van de kant van de bazen op de terugtrekking door ‘de onderkant’ van de politieke instemming met talrijke regeringen, blijven de relatieve en tijdelijke kenmerken in deze omstandigheden bestaan. Zolang de geschiedenis van de menselijke samenleving de geschiedenis van de klassenstrijd was en is, kunnen we ondersteunen dat deze systemische instabiliteit de vloeibaarheid en fragmentatie van onze klasse weerspiegelt. Laten we onszelf niet voor de gek houden, dit moment maakt duidelijk dat elk groot “revolutionair” (of tenminste anti-bezuinigings-) verhaal niet in staat is om voldoende antwoorden te geven op de praktische problemen van het omgaan met de crisis, maar het leidt slechts tot het herhalen van achterhaalde sociaaldemocratische retoriek van de natiestaat. Wij zijn van mening dat deze ‘verbijstering’ bij het vinden van adequate strategieën om de kapitalistische crisis te boven te komen tot uiting komt aan de kant van de bazen. Ze hebben nog steeds geen herstructureringsplan gevonden dat hen zal helpen om terug te keren in het gouden tijdperk van het kapitalisme: de naoorlogse jaren van groei, toen hun winstgevendheid vergezeld ging van de instemming van een groot deel van de arbeidersklasse met het toegepaste beleid. (…)
  • Op een tweede niveau kunnen we enkele politieke tendensen onderscheiden die een meer permanent karakter krijgen binnen de voortdurend veranderende omgeving van de crisis. We verwijzen naar strategische keuzes van het Kapitaal die een antwoord zijn geweest op het sociale antagonisme van de vorige decennia. Keuzes, die misschien niet alle huidige tegenstrijdigheden van het systeem oplossen, maar toch definiëren ze heel duidelijk wat er niet mag gebeuren. Een van die keuzes is de hervorming van het sociale reproductiebeleid van de arbeidersklasse en de vervanging ervan door een beleid dat gericht is op het beheer van overtollige bevolkingsgroepen. De staat kan noch wil noch terugkeren naar de sociaaldemocratische utopieën van een voltijds werkgelegenheidsbeleid en een sterke koopkracht voor grote delen van de bevolking. Het wil dit niet omdat dit recept voor een welvaartsstaat, oorspronkelijk een instrument voor het winstgevend beheren van arbeidskrachten, uiteindelijk de uitgebuite mensen de mogelijkheid bood om te voorzien in behoeften die in het verleden niet productief bleken te zijn voor de staat of het kapitaal door de erkenning van de rechten van werknemers en subsidies. Maar de waardevermindering van het vorige model betekent niet dat de staat stopt met het beheren van de reproductie van arbeidskrachten, omdat hij zijn discipline en de winstgevendheid van het kapitaal moet veiligstellen. Een strategische keuze van het Griekse kapitaal vandaag de dag is om de welzijnsbehoeften van de werknemers/werklozen/vluchtelingen/immigranten over te hevelen van de jurisdictie van het Ministerie van Werkgelegenheid naar een nieuw regime van “humanitair” beheer van overtollige bevolkingsgroepen. (…)
  • Een ander punt, waarschijnlijk moeilijker te begrijpen in zijn omvang en belang, is de multinationale verandering van de klassensamenstelling in Griekenland.[4] Het is niet de eerste keer dat massale immigratiestromen in Griekenland opduiken. Het is ook niet de eerste keer dat deze immigranten te maken krijgen met het – door de staat georganiseerde – racisme van delen van de Griekse samenleving. Deze keer zijn er echter enkele opmerkelijke kwalitatieve verschillen. De Griekse staat behandelde de immigranten uit Syrië, Azië en Afrika niet op dezelfde manier als de immigranten uit het Oostblok in de jaren ’90. In de jaren ’90 werden immigranten behandeld als een ondergewaardeerde beroepsbevolking die de economische groei zou bevorderen. Door de crisis worden ze tegenwoordig meer behandeld als onderdeel van een gemeenschappelijk Europees probleem, waarbij ze worden gebruikt als een kans om geld van de EU af te troggelen en als een middel om druk uit te oefenen op de schuldeisers.[5] Een ander verschil is dat de immigranten zelf niet meer hierheen komen met de “droom” om een baan van 200-500 euro te vinden en een toekomst op te bouwen in de wrakken van de crisis. Ze proberen gewoon weg te komen van oorlog, dictaturen en hongersnood. Ze willen papieren om naar het rijkere noorden te reizen waar ze de mogelijkheid van een beter leven kunnen zien. (…)

Vergadering voor de Uitbreiding van Strijd

skya.espiv.net, 3-10-2018
geplaats op Libcom 4-10-2018

Noten

[1] Een containerbegrip dat door de politici van SYRIZA wordt gebruikt om emotioneel geladen woorden als “crediteuren” of “geldschieters” te vermijden.

[2] Voor de analyse van ons collectief kunt u de tekst “De SYRIZA-ANEL regering, de cyclus van de strijd tegen bezuinigingen en de toekomst van het sociale antagonisme” raadplegen.

[3] Dit voorzichtige gedoogbeleid lijkt op het moment van schrijven van deze tekst op te raken, met de evacuatie van het huizenkraakpand van de Alcibiadoustraat in Athene en “Albatros” in Thessaloniki in het voorjaar van 2017. Er waren ook de evacuaties van kraakpanden in Thessaloniki in de zomer van 2016.

[4] We gebruiken het begrip ‘klassensamenstelling’ in de brede zin van de uitgebuite klasse, zonder specifiek de directe relatie van de immigranten met het productieproces. Natuurlijk erkennen we dat sommige immigranten een burgerlijke en kleinburgerlijke afkomst hebben. We houden in ons achterhoofd dat de immigranten die in kampen worden gesloten vanwege hun huidige toestand niet eens als werkloos kunnen worden beschouwd. Ze vormen een bevolking in een grijze zone, afgesneden van de officiële arbeidsmarkt. Maar deze grijze zone is niet afgesneden van het totale valorisatieproces van het kapitaal. In marxistische termen worden ze momenteel van een subject van het productieproces een object van hetzelfde proces waardoor geesteswetenschappers en sociaalwetenschappelijke afgestudeerden een baan vinden, de NGO’s geld krijgen en de kapitalistische herstructurering vooruitgaat. We gebruiken deze term dus op een “niet-werknemers”-manier vanwege de toekomst waarvan we vermoeden dat die voor hen gepland is. Een toekomst als onderdeel van een grote groep eisers die passen in de Europese plannen voor arbeidsmarkthervormingen. We weten zeker dat het te vroeg is om enige voorspelling te doen voor hun toekomst, die nu veel gevangenisstraf lijkt te bevatten, maar we vinden het hierboven beschreven scenario zeer waarschijnlijk.

[5] Zie ook bijvoorbeeld de unilaterale actie van de Griekse regering in Kerstmis 2016 om de btw niet te verhogen op de eilanden in het oosten van de Egeïsche Zee, waar detentiecentra voor immigranten worden geëxploiteerd.

Advertenties
Griekenland: kapitalistische herstructurering onder de regering Syriza-Anel

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s